مجله تندیس
مجله نشان
انتشارات آبان
انتشارات نظر
سایت رنگ

 


  استفاده از همه مطالب تنها با ذکر نام منبع: گرته (اولین نشریه تحلیلی،   پژوهشی طراحی گرافیک ایران) و نام نویسنده مجاز است.
گرته:اولین نشریه تحلیلی، پژوهشی طراحی گرافیک ایران
  آخرین به روز رسانی:1396/9/26  
ســــال هشـتـــم | پـــایـــیــز ۱۳۹۵
نقد.پژوهش  
تخم‌مرغ‌هایِ رنگی هفت‌سين/ گلناز قهوئی

سفره‌ي هفت سین، خانی است به گستره‌ی طبیعت که گویی تمامی تمنیات ایرانی را در قالبی نمادگونه به تصویر کشیده و چون خود طبیعت از گردونه‌ی تغییر و تحول بیرون نبوده است. شاید اگر به زمانی که بزرگ‌ترین دغدغه‌ی اجداد ایرانی‌مان بارورکردن زمین بود باز گردیم، نشانه‌های دقیق‌تری از ریشه‌های هفت‌سین بیابیم; به زمانی که آنها برای پرباری محصول در سال جدید در هفت ظرف، هفت نوع غله و دانه که مورد استفاده در کشت‌کاری بود، آماده می‌کردند و پس از مراسمی خاص که می توان آن را به نوعی جادویی تلقی کرد، دانه ها را می‌ کاشتند.
از نمادها می توان از سبزه نام برد که نماد سرسبزی و خرمی است; سمنو که از جوانه گندم به دست می آید و نمود رویش و برکت است، سنجد که بوی برگ و شکوفه‌ی آن محرک عشق و دل‌باختگی است، سیب که میوه‌ی بهشتی و نماد زایش است، سیر و سرکه برای گندزدایی و پاکیزگی و سکه که نمود برکت دارایی است. غیر از این گیاهان خان نوروزی از دیرباز اجزا دیگری هم داشته است; از جمله اسفند دافع چشم بد، آیینه و شمع نمادهای نور و روشنایی و تابش و شفافیت هستند که در بالای سفره جای می گیرد، آب نشانه‌ی برکت در زندگی، کتاب مقدس هر خانواده به تناسب مذهب، شاخه های سرو، دانه های انار، گل بیدمشک، شیر، نارنج، نان، پنیر، نقل و شیرینی.
از دیگر نمادهای کهن همیشگی سفره هفت سین تخم مرغ است که بررسی آن نیز دستمایه نوشته ی حاضر است.
در باور عموم تخم‌مرغ در سفره نوروزی نماد نطفه، باروری و زایش است. در باور برخی دیگر نیز جهان همچون تخم‌مرغی است که آسمان پوسته‌اش و زمین زرده‌اش. به عبارتی دیگر نمادی از خودِ زمین.


برگزیدن تخم‌مرغ به عنوان نمادی از زمین بی‌تناسب نیست با آن‌چه که در پایان زمستان در طبیعت روی می‌دهد، زمینی که در آستانه‌ی در هم شکستن پوسته‌ی ظاهریش و زنده شدن و رویاندن گیاهان و به بارنشاندنِ آنها در سال جدید است.
«قرار دادن تخم‌مرغ در سفره‌ي هفت سین و اهدای آن به یکدیگر در آغاز سال و ایام نوروزی نیز جنبه‌ی جادویی تقلیدی داشته است، از آنجا که تخم‌مرغ سمبل تولید مثل شمرده می‌شد، به همین جهت برای تکثیر و ادامه باروری مواشی و دام های خود آن را تقدیس می کردند.» (یوسف فضایی، چیستا ، سال هشتم، شماره ۲ ، ص ۱۸۳-۱۹۳ )


علاوه بر نماد زایش و آفرینش، تخم مرغ نشانه ای از نطفه و نژاد است و یکی از اجزای سفره ی گواه‌گیری( ازدواج زرتشتیان) و سهم پایانی از سوی خانواده‌ی عروس محسوب می‌شود که به همراه نمادهای دیگر بر این سفره قرار می‌گیرد، نمادهایی چون سفره‌ی سبز، کله قند سبز، دستمال سبز ابریشمی، توری سبز عروس، کلاه سبز داماد (رنگ سبز به نشان امرداد امشاسپند فرشته)، کتاب اوستا، نخ و سوزن، قیچی و...
اهمیت این نماد در سفره‌های سنتی–باستانی، لزوم تزیین و جلوه‌گر ساختن آن را بر سفره هفت سین دو چندان می‌کند، خصوصاً این‌که در گذشته به عنوان عیدی نوروزی نیز گاهاً توسط «عمو نوروز» یا «حاجی فیروز» به کودکان داده می‌شده و شاید با استناد به همین موضوع بتوان نتیجه گرفت که جنبه‌ی ظاهری آن همواره مد نظر بوده و از همان آغاز نیز این نماد بر سفره‌ی هفت سین به صورت رنگ آمیزی شده قرار می گرفته است.
شور و شوقی که کودکان برای آماده ساختن آن از خود نشان می دهند، موجب ارائه شکل های فانتزی و دکوراتیو این نماد در بازار قبل از عید نوروز شده است، تخم مرغ هایی که از جنس های مختلف و اغلب از سفال ساخته شده‌اند.تشابهی اساسی درنگرش ساخت این تخم مرغ ها با تخم مرغ هایی که در مراسم عید پاک ساخته می شوند وجود دارد.
روز عید پاک یعنی روزی که مسیح از صلیب عروج می کند در واقع پیروزی زندگی بر مرگ است و حیات مجدد طبیعت با شروع فصل بهار و گرما ارتباطی محکم با فلسفه وجودی تخم مرغ در این روز دارد، تخم مرغی که ظاهری سرد دارد با شکسته شدن پوسته ی ظاهریش چون موجودی سرشار از زندگی متولد می شود و نماد آغاز یک زندگی جدید است.



در کل، تخم‌مرغ به عنوان نمادی از رستاخیز در فرهنگ مسیحی و در بسیاری از کشورها و فرهنگ های دیگر (روسیه، اوکراین، رومانی و ...) وجود دارد.
بر طبق باور عامه در این روز، خرگوش‌ها تخم مرغ‌ها را می‌دزدند، پس آنها را به گونه‌ای رنگ آمیزی می‌کردند که از چشم دیگران دور بمانند و ماهیت‌ِشان پنهان شود.
بر طبق این سنت امروزه تخم‌مرغ‌های شکلاتی فراوانی در بسته بندی‌های متفاوت و رنگین تولید می شوند (آن‌دسته از تخم مرغ‌هایی که امروزه در ایران با نام «تخم‌مرغ شانسی» می شناسیم از این دست هستند). در این روز اشخاصی با لباس خرگوش (Easter Bunny) تخم مرغ‌های روز عید را در جاهایی مخفی می‌کنند و کودکان سبد به دست دنبال آنها می‌گردند و در نهایت تخم مرغ‌های شکلاتی پیدا شده را بین افراد تقسیم می‌کنند و می‌خورند. در فرهنگ ایرانی نیز مراسم تخم مرغ بازی در روزهای خاص مانند سیزده به در از سرگرمی کودکان و خانواده‌ها بوده است.


با توجه به روند رو به رشد صنعتی شدن این نماد (ورود آن به بازار به صورت تخم‌مرغ شانسی) و شبیه شدن تخم مرغ‌های عید نوروز به نمونه‌های عید پاک، نباید از ریشه‌های فرهنگی، آئینی و ظرفیت‌های شادی‌آفرین بومی آن در فرهنگ ایرانی غافل شد.
این موضوع با ثبت جهانی نوروز با ریشه های ایرانی و قدمتی بیش از سه هزار سال در نشست (23 فوریه 2010) مجمع عمومی سازمان ملل اهمیتی اساسی‌تر یافته است.

1393/12/27